Kinh tế vi mô (Phần 7: từ thị trường hàng hóa đến thị trường yếu tố sản xuất)

Tài liệu học tập dùng cho sinh viên đại học – có ví dụ, ô ghi nhớ và bài tập cuối phần

Trong các phần trước của kinh tế vi mô, sinh viên thường học thị trường hàng hóa: người tiêu dùng mua sản phẩm, doanh nghiệp bán sản phẩm. Ở phần này, ta đổi góc nhìn: doanh nghiệp trở thành người mua trên thị trường yếu tố sản xuất, còn hộ gia đình hoặc chủ sở hữu nguồn lực trở thành người bán lao động, vốn, đất đai và các nguồn lực khác.

Điểm mấu chốt là: cầu về yếu tố sản xuất không phải cầu trực tiếp để tiêu dùng, mà là cầu phát sinh từ nhu cầu sản xuất hàng hóa cuối cùng. Vì thế, giá của yếu tố sản xuất phụ thuộc mạnh vào năng suất biên của yếu tố và giá bán sản phẩm đầu ra.

1.1. Các khái niệm nền tảng

• Yếu tố sản xuất: đầu vào dùng để tạo ra hàng hóa/dịch vụ, gồm lao động, vốn, đất đai, tài nguyên, năng lực quản lý, công nghệ.
• Sản phẩm biên (MP): sản lượng tăng thêm khi sử dụng thêm một đơn vị yếu tố, giữ các yếu tố khác không đổi.
• Giá trị sản phẩm biên (VMP): doanh thu tăng thêm do một đơn vị yếu tố tạo ra khi doanh nghiệp bán sản phẩm trên thị trường cạnh tranh hoàn hảo; VMP = P x MP.
• Doanh thu sản phẩm biên (MRP): doanh thu tăng thêm khi dùng thêm một đơn vị yếu tố; trong thị trường đầu ra không cạnh tranh hoàn hảo, MRP = MR x MP.
• Quy luật năng suất biên giảm dần: khi tăng một yếu tố đầu vào trong khi các yếu tố khác cố định, sản phẩm biên của yếu tố đó thường giảm dần sau một mức nhất định.

1.2. Vì sao sinh viên hay nhầm phần này?

2.1. Cầu lao động là cầu phát sinh

Doanh nghiệp không thuê lao động chỉ vì thích có nhiều nhân viên. Doanh nghiệp thuê lao động vì lao động giúp tạo ra sản phẩm bán được trên thị trường. Vì vậy, khi giá sản phẩm đầu ra tăng hoặc năng suất lao động tăng, cầu lao động dịch sang phải; khi giá sản phẩm giảm hoặc công nghệ thay thế lao động, cầu lao động có thể dịch sang trái.

Hình 1. Cân bằng thị trường lao động cạnh tranh

Hình 2. Quy luật sản phẩm biên giảm dần làm cầu lao động dốc xuống

2.2. Quyết định thuê lao động của doanh nghiệp

Giả sử doanh nghiệp có thể thuê lao động theo mức lương thị trường w. Với mỗi lao động tăng thêm, doanh nghiệp so sánh doanh thu tăng thêm MRP_L với chi phí tăng thêm w. Nếu MRP_L > w, lao động tăng thêm tạo ra lợi ích lớn hơn chi phí, nên nên thuê thêm. Nếu MRP_L < w, doanh nghiệp đang thuê quá nhiều. Điểm tối ưu là MRP_L = w.

2.3. Những yếu tố làm dịch chuyển cầu lao động

2.4. Cung lao động: lựa chọn giữa thu nhập và thời gian nhàn rỗi

Với người lao động, tiền lương là giá của thời gian. Khi tiền lương tăng, một giờ làm việc đem lại nhiều thu nhập hơn, nên hiệu ứng thay thế khiến cá nhân muốn làm nhiều hơn. Tuy nhiên, khi thu nhập cao hơn, cá nhân cũng có thể muốn mua thêm thời gian nhàn rỗi, làm hiệu ứng thu nhập khiến họ làm ít hơn. Vì vậy, đường cung lao động cá nhân đôi khi có thể uốn ngược ở mức lương rất cao; còn cung lao động thị trường thường dốc lên do tổng hợp nhiều cá nhân.

2.5. Cân bằng thị trường lao động và các cú sốc

Cân bằng thị trường lao động xảy ra tại mức lương w* và lượng lao động L* nơi lượng cầu lao động bằng lượng cung lao động. Khi cầu hoặc cung dịch chuyển, tiền lương và việc làm thay đổi. Phân tích đúng phải tách hai việc: di chuyển dọc theo đường do giá thay đổi và dịch chuyển cả đường do yếu tố ngoài giá thay đổi.

2.6. Mở rộng: độc quyền mua lao động và công đoàn

Trong mô hình cạnh tranh hoàn hảo, mỗi doanh nghiệp là người nhận lương: họ có thể thuê bao nhiêu lao động tùy ý ở mức lương thị trường. Nhưng trong một số thị trường lao động, một người mua lớn có quyền lực đáng kể, ví dụ một nhà máy lớn ở địa phương nhỏ. Trường hợp đó gọi là độc quyền mua hoặc quyền lực mua lao động. Doanh nghiệp phải trả lương cao hơn nếu muốn thu hút thêm lao động, nên chi phí biên lao động cao hơn tiền lương. Kết quả có thể là mức lương và việc làm thấp hơn so với cạnh tranh.

Công đoàn hoặc thương lượng tập thể có thể làm tăng quyền lực đàm phán của người lao động. Tác động cuối cùng phụ thuộc bối cảnh: năng suất, khả năng thay thế lao động, mức độ cạnh tranh của doanh nghiệp, luật lao động và cơ chế thương lượng.

3.1. Vốn: stock, flow và giá thuê vốn

Trong kinh tế học, vốn là những tài sản được sản xuất ra để tiếp tục phục vụ sản xuất: máy móc, nhà xưởng, công cụ, phần mềm, hạ tầng, phương tiện vận tải. Cần phân biệt vốn theo nghĩa kinh tế với tiền. Tiền có thể dùng để mua vốn, nhưng tiền tự nó không trực tiếp sản xuất hàng hóa nếu không được chuyển thành tài sản hoặc năng lực sản xuất.

Doanh nghiệp thuê hoặc sử dụng vốn đến khi giá trị sản phẩm biên của vốn bằng giá thuê vốn: VMP_K = R. Nếu mua tài sản vốn, doanh nghiệp phải so sánh chi phí đầu tư hiện tại với dòng lợi ích tương lai đã chiết khấu. Vì một đồng hôm nay thường có giá trị hơn một đồng trong tương lai, lãi suất trở thành biến số trung tâm trong quyết định đầu tư.

3.2. Lãi suất và thị trường vốn vay

Thị trường vốn vay kết nối người tiết kiệm và người đầu tư. Cung vốn vay đến từ tiết kiệm của hộ gia đình, doanh nghiệp và chính phủ; cầu vốn vay đến từ nhu cầu đầu tư, mua nhà, mở rộng sản xuất. Lãi suất là giá của việc sử dụng nguồn vốn trong một khoảng thời gian.

3.3. Đất đai: cung cố định và địa tô kinh tế

Đất đai khác lao động và vốn ở điểm quan trọng: tổng diện tích đất tự nhiên trong ngắn hạn gần như cố định. Vì cung đất rất kém co giãn, giá thuê đất hay địa tô chủ yếu do cầu quyết định. Đất ở vị trí trung tâm, gần hạ tầng, gần thị trường hoặc có độ phì nhiêu cao thường có địa tô cao hơn.

3.4. Liên hệ giữa các thị trường yếu tố

Lao động, vốn và đất đai không tồn tại tách biệt. Một công nghệ mới có thể làm vốn thay thế một nhóm lao động nhưng lại bổ sung cho nhóm lao động kỹ năng cao. Một khu công nghiệp mới làm cầu đất tăng, cầu lao động địa phương tăng, đồng thời thu hút vốn đầu tư. Vì vậy, khi phân tích chính sách, cần xem phản ứng dây chuyền giữa các yếu tố.

4.1. Thu nhập đến từ các yếu tố sản xuất

Thu nhập của hộ gia đình thường đến từ việc sở hữu và cung cấp yếu tố sản xuất: tiền lương từ lao động, lãi hoặc lợi nhuận từ vốn, địa tô từ đất đai, lợi nhuận kinh doanh từ năng lực tổ chức và chấp nhận rủi ro. Trong mô hình đơn giản, tổng thu nhập quốc dân được phân phối thành các khoản thanh toán cho các yếu tố sản xuất.

4.2. Lý thuyết năng suất biên và giới hạn của nó

Lý thuyết năng suất biên cho rằng trong thị trường cạnh tranh, mỗi yếu tố sản xuất được trả theo giá trị sản phẩm biên của nó. Lý thuyết này giúp giải thích vì sao kỹ năng hiếm, năng suất cao hoặc vốn bổ trợ tốt thường đi kèm thu nhập cao hơn. Tuy nhiên, nó không phải lời giải thích đầy đủ cho mọi chênh lệch thu nhập.

• Thu nhập còn chịu ảnh hưởng của bất bình đẳng cơ hội giáo dục, sức khỏe, mạng lưới xã hội và tài sản thừa kế.
• Sức mạnh thị trường, phân biệt đối xử, rào cản gia nhập ngành và thông tin bất cân xứng có thể làm thu nhập lệch khỏi năng suất biên.
• Một số công việc tạo giá trị xã hội cao nhưng khó đo bằng doanh thu thị trường, ví dụ chăm sóc gia đình hoặc hoạt động cộng đồng.
• Chính sách thuế, trợ cấp, bảo hiểm xã hội và luật lao động thay đổi phân phối thu nhập sau thuế và chuyển giao.

4.3. Đo lường bất bình đẳng: đường Lorenz và hệ số Gini

Đường Lorenz biểu diễn tỷ lệ thu nhập tích lũy mà các nhóm dân số từ nghèo đến giàu nắm giữ. Nếu mọi người có thu nhập bằng nhau, 20% dân số sẽ có 20% thu nhập, 40% dân số có 40% thu nhập; đường Lorenz trùng với đường bình đẳng tuyệt đối. Đường Lorenz càng cong xa đường bình đẳng, bất bình đẳng càng lớn.

Hình 3. Đường Lorenz minh họa phân phối thu nhập

Hệ số Gini tóm tắt mức độ bất bình đẳng bằng một con số từ 0 đến 1. Gini bằng 0 thể hiện bình đẳng tuyệt đối; Gini càng gần 1 thể hiện bất bình đẳng càng cao. Tuy nhiên, Gini không cho biết ai nghèo, nguồn gốc bất bình đẳng là gì, hay cơ hội dịch chuyển xã hội ra sao.

4.4. Chính sách phân phối lại và đánh đổi

5.1. Thế nào là thất bại của thị trường?

Thất bại của thị trường xảy ra khi thị trường tự do không phân bổ nguồn lực đạt hiệu quả xã hội. Nói cách khác, tại kết quả thị trường, vẫn tồn tại khả năng điều chỉnh để ít nhất một người tốt hơn mà không làm người khác xấu đi, hoặc tổng phúc lợi xã hội chưa tối đa vì quyết định tư nhân không tính đủ chi phí/lợi ích xã hội.

5.2. Từ lợi ích tư nhân đến lợi ích xã hội

Cốt lõi của thất bại thị trường là khoảng cách giữa quyết định tư nhân và hậu quả xã hội. Người ra quyết định thường so sánh lợi ích biên tư nhân với chi phí biên tư nhân. Xã hội cần so sánh lợi ích biên xã hội với chi phí biên xã hội.

6.1. Khái niệm ngoại ứng

Ngoại ứng xuất hiện khi hành động sản xuất hoặc tiêu dùng của một chủ thể ảnh hưởng đến phúc lợi của người khác nhưng ảnh hưởng đó không được phản ánh đầy đủ trong giá thị trường. Nếu ảnh hưởng làm người khác chịu thiệt hại, đó là ngoại ứng tiêu cực. Nếu ảnh hưởng làm người khác được lợi, đó là ngoại ứng tích cực.

6.2. Ngoại ứng tiêu cực: vì sao thị trường sản xuất quá nhiều?

Khi sản xuất gây ô nhiễm, doanh nghiệp chỉ tính chi phí tư nhân như nguyên liệu, tiền lương, vốn và vận hành. Nếu thiệt hại môi trường do người dân xung quanh gánh chịu không được đưa vào chi phí, đường chi phí biên tư nhân MPC thấp hơn chi phí biên xã hội MSC. Vì thị trường chọn nơi MPB = MPC, sản lượng thị trường Qm lớn hơn sản lượng hiệu quả Q*.

Hình 4. Ngoại ứng tiêu cực làm sản lượng thị trường vượt mức hiệu quả

6.3. Công cụ chính sách cho ngoại ứng tiêu cực

6.4. Ngoại ứng tích cực: vì sao thị trường sản xuất hoặc tiêu dùng quá ít?

Với ngoại ứng tích cực, người ra quyết định không nhận được toàn bộ lợi ích mà hành động của họ tạo ra. Ví dụ, một cá nhân học tập không chỉ tăng thu nhập của bản thân mà còn có thể làm tăng năng suất đồng nghiệp, giảm tội phạm, cải thiện sức khỏe cộng đồng và tăng chất lượng thảo luận xã hội. Nếu lợi ích lan tỏa không được trả tiền, lợi ích biên tư nhân MPB thấp hơn lợi ích biên xã hội MSB. Thị trường chọn Qm thấp hơn Q*.

Hình 5. Ngoại ứng tích cực làm sản lượng thị trường thấp hơn mức hiệu quả

6.5. Định lý Coase và chi phí giao dịch

Định lý Coase cho rằng nếu quyền sở hữu được xác định rõ và chi phí giao dịch bằng không, các bên có thể thương lượng để đạt kết quả hiệu quả bất kể ban đầu quyền được phân cho ai. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là Nhà nước không cần can thiệp. Trong thực tế, chi phí giao dịch, thông tin không hoàn hảo, số lượng bên liên quan lớn, khó đo thiệt hại và vấn đề thực thi hợp đồng khiến thương lượng tư nhân nhiều khi không đủ.

7.1. Hai thuộc tính: không loại trừ và không cạnh tranh

Để xác định một hàng hóa có phải hàng hóa công cộng hay không, không hỏi ‘ai sản xuất’ mà hỏi hai thuộc tính. Không loại trừ nghĩa là khó hoặc rất tốn kém để ngăn người không trả tiền sử dụng. Không cạnh tranh nghĩa là một người dùng thêm không làm giảm đáng kể khả năng người khác cùng dùng.

7.2. Vấn đề kẻ ăn theo

Kẻ ăn theo là người hưởng lợi từ hàng hóa hoặc dịch vụ nhưng không tự nguyện trả chi phí tương ứng. Với hàng hóa công cộng, vì khó loại trừ người không trả tiền, mỗi cá nhân có động cơ che giấu mức sẵn lòng trả và hy vọng người khác tài trợ. Kết quả là tư nhân cung cấp quá ít hoặc không cung cấp, dù tổng lợi ích xã hội lớn hơn tổng chi phí.

Hình 6. Với hàng hóa công cộng, lợi ích biên xã hội là tổng dọc lợi ích biên cá nhân

Đối với hàng hóa tư nhân, cầu thị trường là cộng ngang: ở cùng một mức giá, cộng số lượng mà các cá nhân muốn mua. Đối với hàng hóa công cộng, mọi người cùng tiêu dùng một lượng G, nên lợi ích xã hội tại mỗi lượng G là tổng sẵn lòng trả của từng người: cộng dọc các đường lợi ích biên.

7.3. Các cách tài trợ và cung cấp hàng hóa công cộng

7.4. Tài nguyên chung: liên hệ gần với hàng hóa công cộng

Tài nguyên chung không phải hàng hóa công cộng thuần túy vì có cạnh tranh trong tiêu dùng: một người khai thác cá, nước ngầm hoặc bãi chăn thả sẽ làm giảm phần còn lại cho người khác. Nhưng tài nguyên chung khó loại trừ, nên dễ bị khai thác quá mức. Đây là bi kịch của tài nguyên chung.

8.1. Khái niệm thông tin bất đối xứng

Thông tin bất đối xứng xảy ra khi một bên trong giao dịch biết nhiều hơn bên kia về chất lượng hàng hóa, mức độ rủi ro, nỗ lực hoặc hành động sau giao dịch. Khi thông tin không cân xứng, giá có thể không phản ánh đúng chất lượng hoặc rủi ro, dẫn đến giao dịch hiệu quả bị bỏ lỡ hoặc hành vi cơ hội sau khi ký hợp đồng.

8.2. Lựa chọn đối nghịch: thị trường xe cũ và bảo hiểm

Trong thị trường xe cũ, người bán biết rõ chất lượng xe hơn người mua. Nếu người mua không phân biệt được xe tốt và xe xấu, họ chỉ sẵn lòng trả giá trung bình. Nhưng giá trung bình có thể quá thấp đối với người bán xe tốt, khiến họ rút khỏi thị trường. Khi xe tốt rút đi, chất lượng trung bình giảm, người mua lại hạ giá, và thị trường có thể bị ‘suy thoái’ chỉ còn nhiều xe xấu. Đây là cơ chế lựa chọn đối nghịch.

Trong bảo hiểm, người có rủi ro cao thường muốn mua bảo hiểm hơn người rủi ro thấp. Nếu công ty bảo hiểm không phân loại được rủi ro, phí bình quân có thể khiến người rủi ro thấp rời khỏi thị trường, làm nhóm còn lại rủi ro hơn và phí phải tăng tiếp.

8.3. Rủi ro đạo đức: khi hành động sau hợp đồng khó quan sát

Rủi ro đạo đức không nhất thiết hàm ý con người xấu về đạo đức. Nó mô tả việc một bên thay đổi hành vi sau khi được bảo vệ khỏi một phần hậu quả. Khi người được bảo hiểm không chịu toàn bộ chi phí tai nạn, họ có thể cẩn trọng ít hơn; khi người quản lý không chịu toàn bộ hậu quả quyết định rủi ro, họ có thể chọn dự án quá mạo hiểm.

8.4. Mối liên hệ với thị trường lao động và vốn

Thông tin bất đối xứng có mặt ở cả thị trường yếu tố sản xuất. Nhà tuyển dụng không biết hoàn toàn năng lực, thái độ và độ phù hợp của ứng viên trước khi tuyển; người lao động không biết hoàn toàn môi trường làm việc và khả năng trả lương của doanh nghiệp. Ngân hàng không biết đầy đủ rủi ro thật của người vay; người vay không biết đầy đủ điều kiện tài chính tương lai. Vì vậy, hợp đồng, uy tín, tài sản thế chấp, thử việc, bằng cấp, chứng nhận và lịch sử tín dụng đều đóng vai trò giảm thông tin bất đối xứng.

Khi gặp một tình huống thực tế, sinh viên nên tránh nhảy ngay đến kết luận ‘Nhà nước phải can thiệp’ hoặc ‘thị trường tự lo được’. Cách tiếp cận tốt hơn là chẩn đoán đúng loại thất bại thị trường, xác định mục tiêu chính sách, so sánh các công cụ và đánh giá chi phí thực thi.

Phần bài tập dưới đây được thiết kế theo ba mức: nhận biết khái niệm, vận dụng công thức/đồ thị và phân tích chính sách. Giảng viên có thể dùng làm bài tập cá nhân, thảo luận nhóm hoặc kiểm tra ngắn.

11.1. Câu hỏi trắc nghiệm/nhận định

1. Cầu lao động của doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo được xác định chủ yếu bởi: A. sở thích của người lao động; B. giá trị sản phẩm biên của lao động; C. mức trợ cấp thất nghiệp; D. số giờ nhàn rỗi.
2. Nếu giá sản phẩm đầu ra tăng, các yếu tố khác không đổi, cầu lao động thường: A. giảm; B. tăng; C. không đổi; D. uốn ngược.
3. Ngoại ứng tiêu cực trong sản xuất làm: A. MSC < MPC; B. MSC > MPC; C. MSB < MPB; D. không ảnh hưởng hiệu quả.
4. Hàng hóa công cộng thuần túy có hai thuộc tính: A. do Nhà nước sản xuất và miễn phí; B. không loại trừ và không cạnh tranh; C. có loại trừ và cạnh tranh; D. đắt tiền và thiết yếu.
5. Lựa chọn đối nghịch xảy ra chủ yếu: A. sau giao dịch do hành động bị che giấu; B. trước giao dịch do loại/chất lượng bị che giấu; C. khi giá cân bằng tăng; D. khi chính phủ đánh thuế.
6. Rủi ro đạo đức có thể giảm bằng: A. khấu trừ bảo hiểm; B. che giấu thông tin; C. bỏ mọi giám sát; D. giá trần.
7. Với ngoại ứng tích cực, thị trường tự do thường tạo ra sản lượng: A. quá nhiều; B. quá ít; C. đúng hiệu quả; D. không xác định vì không có cầu.
8. Khi cung đất hoàn toàn cố định, địa tô tăng chủ yếu do: A. cung dịch phải; B. cầu đất tăng; C. chi phí biên đất giảm; D. năng suất biên bằng 0.

11.2. Bài tập tính toán và đồ thị

11.3. Câu hỏi thảo luận nhóm

• Nên dùng thuế carbon hay giấy phép phát thải mua bán được để giảm ô nhiễm? So sánh theo hiệu quả, công bằng và khả năng thực thi.
• Giáo dục đại học là hàng hóa tư nhân, hàng hóa công cộng hay tạo ngoại ứng tích cực? Có nên trợ cấp toàn bộ học phí không?
• Lương tối thiểu giúp phân phối thu nhập tốt hơn hay gây thất nghiệp? Câu trả lời phụ thuộc giả định thị trường lao động nào?
• Trong thị trường xe cũ, nền tảng số, đánh giá người bán và bảo hành điện tử có làm giảm lựa chọn đối nghịch không? Vì sao?
• Trong bảo hiểm y tế, đồng chi trả giúp giảm rủi ro đạo đức nhưng có thể làm người nghèo giảm sử dụng dịch vụ cần thiết. Thiết kế chính sách thế nào để cân bằng?

12.1. Đáp án trắc nghiệm

12.2. Gợi ý bài tính toán

• N. Gregory Mankiw, Principles of Economics – các chương về thị trường yếu tố sản xuất, ngoại ứng và hàng hóa công cộng.
• Robert S. Pindyck & Daniel L. Rubinfeld, Microeconomics – các chương về thị trường yếu tố, thông tin bất đối xứng và thất bại thị trường.
• Hal R. Varian, Intermediate Microeconomics – các chương về thị trường yếu tố, phúc lợi, hàng hóa công cộng và thông tin.
• Joseph E. Stiglitz & Carl E. Walsh, Economics – các chủ đề về thất bại thị trường, bất bình đẳng và vai trò của chính phủ.